این رویداد خاتمه یافته است و اطلاعات موجود در این سایت صرفا جنبه آرشیو دارد

حجت‌الاسلام کاظمی در دومین پیش‌نشست تخصصی همایش: هیات در طول تاریخ سیاسی نشد، از ابتدا سیاسی تاسیس شد


ارسال شده در تاریخ :
حجت‌الاسلام کاظمی در دومین پیش‌نشست تخصصی همایش: هیات در طول تاریخ سیاسی نشد، از ابتدا سیاسی تاسیس شد

دومین پیش نشست تخصصی همایش علمی هیات و آیین های مذهبی، تحت عنوان «هیأت و سیاست در بستر تاریخ» با حضور حجت‌الاسلام دکتر سیدمحمدصادق کاظمی عضو هیات علمی دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، دوشنبه 15 آبان ماه 1402 در دانشگاه امام صادق علیه‌السلام برگزار شد.


حجت الاسلام کاظمی در ابتدای این نشست با اشاره به معنای مورد نظر از بحث تاریخی پیرامون پدیده هیات، بیان داشت: به عنوان مقدمه اول باید گفت سعی ما بر این است که کارکردهای سیاسی هیات در بستر تاریخ را مورد بررسی قرار داده و به مطالعه رابطه هیات با سیاست بپردازیم. قاعدتا اگر بخواهیم به هیات به مثابه یک پدیده دینی که در بستر اجتماع شکل گرفته است نگاه کنیم، بایستی ریشه های آن را در منابع روایی و نقلی خود جستجو نماییم.

لزوم مراجعه به منابع روایی و نقلی در مطالعات تاریخی
وی ادامه داد: این غلط است که هیات را صرفا یک امر برساخته اجتماعی تلقی کنیم و بگوییم تنها برخی تحولات اجتماعی در طول تاریخ، موجب شکل گیری این پدیده شده است. این نگاه ناقص است و به زاویه دید عموم مستشرقین نزدیک می گردد که برای مثال، نهایتا شکل گیری هیئات را به دوره آل بویه می رسانند! بنابراین در صورتی که به منظور ریشه یابی تاریخی هیات، به سراغ منابع نقلی و مبانی دینی خود نرویم، فهم ما به نوعی تحت تاثیر اندیشه های وارداتی قرار خواهد گرفت.

عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق علیه السلام افزود: برای مثال، سنت پخش نذری که در حاشیه سنت عزاداری مطرح است را مورد توجه قرار دهید. با ریشه یابی این سنت در منابع روایی و گزارش های تاریخی، در می یابیم که در میان عرب مرسوم بوده است که اگر کسی عزادار می شد، تا مدتی در منزل خود غذا طبخ نمی‌کرد. اسلام نیز بر این سنت صحه گذاشته و آن را مورد تاکید قرار داد. لذا در روایات مشاهده می شود که پس از شهادت جعفر طیار، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به حضرت زهرا سلام الله علیها دستور دادند تا سه روز غذا پخته و برای اسماء همسر جعفر، غذا ببرند، چرا که اسماء عزادار است. فقها نیز بر سر این مسئله، بحث کرده اند. در واقع، طبخ غذا در منزل عزاداری، به نحوی اهانت به متوفی قلمداد می شد. همچنین، در جریان حمله به خانه حضرت زهرا سلام الله علیها و آتش زدن در خانه آن حضرت، در نقل ها داریم که راوی می گوید من تعجب کردم که چرا دود از سمت خانه های بنی هاشم بلند شده است و مگر آنان عزادار پیغمبر صلی الله علیه و آله نیستند؟

دکتر کاظمی اضافه کرد: در ماجرای کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام نیز، روایت این است که بنی هاشم تا پنج سال، مطبخ خانه خود را روشن نکردند و حضرت سجاد علیه السلام، غذای ایشان را تامین می کردند. بنابراین، سنت نذری به این نکته بازگشت دارد که کسی که عزادار سیدالشهدا علیه السلام است، در منزل خود به تهیه غذا نپردازد، بلکه شخص دیگری غذای او را تامین نماید که برای این کار هم، اجر و ثواب زیادی در نظر گرفته شده است.

تقیه شدید اهل بیت علیهم‌السلام در دوران اختناق
وی با تاکید بر تقیه شدید در عصر اهل بیت علیهم السلام، به بیان مقدمه دوم خود پرداخته و گفت: دستگاه خلافت از همان ابتدا و پس از غصب حکومت اهل بیت علیهم السلام، تا انتهای دوران امامت امام حسن عسکری علیه‌السلام و شروع غیبت، نسبت به ائمه اطهار عليهم‌السلام حساسیت بسیار بالایی داشت. به همین خاطر، آن حضرات به شدت در تقیه بودند و حتی زمانی که حکومت در دست امیرالمؤمنین علیه السلام بود، آن حضرت تقیه می کردند تا جایی که فرمودند اگر می‌خواستم این اصلاحات را انجام دهم، جز قلیلی از شیعیانم کسی اطرافم باقی نمی‌ماند. اهل بیت علیهم السلام حتی نسبت به اصحاب خود تقیه داشتند و این مسئله هم در روایات انعکاس یافته است.

حجت الاسلام کاظمی ضمن بیان برخی روایات در باب اهمیت تقیه، اظهار نمود: تقیه به میزانی جدی است که با وجود آنکه در دوران امام صادق علیه‌السلام برای مقطعی اوضاع بهتر گشت و کمی از فشار خفقان برداشته شد، وقتی چند نفر در مسجد پیش پای آن حضرت از جای خویش برخاستند، مورد توبیخ ایشان قرار گرفتند و امام صادق علیه‌السلام فرمودند با این نوع رفتارها، روشن می‌شود که از دوستداران و اطرافیان من هستید. این روایت مشهور که «اَلتَّقِيَّةُ دِينِي وَ دِينُ آبَائِي وَ لاَ دِينَ لِمَنْ لاَ تَقِيَّةَ لَهُ» تقیه دین من و دین پدران من است و کسی که تقیه ندارد، دین هم ندارد نیز، از جمله روایاتی است که اهمیت و ضرورت تقیه در عصر ائمه اطهار علیهم السلام را نشان می دهد. همچنین باید توجه داشت که شاید پرتکرارترین روش جمع بین روایات متعارض، تقیه ای دانستن روایات و قائل بودن به این مطلب است که شان صدور یک روایت، تقیه بوده است و امام معصوم علیه السلام، نظر واقعی خودشان را بیان نفرموده اند.

دکتر کاظمی خاطر نشان ساخت: موضوع دیگری که به این بحث مرتبط است، موضوع «اِذاعه» است. اذاعه که به معنای اعلام و انتشار اخبار و اسرار اهل بیت علیهم السلام است، در ادبیات دینی ما مورد نهی بوده و حرام دانسته شده است. حتی در برخی کتب روایی، بابی با این عنوان وجود دارد و در روایات هم داریم که قرار بود سال 70 هجری، حکومت اهل بیت علیهم السلام شکل بگیرد، اما ماجرای عاشورا به وقوع پیوست و خدا این امر را تا سال 140 در دوران امام صادق علیه السلام به تعویق انداخت؛ آنگاه باز هم این امر عقب افتاد و به زمانی غیر معلوم موکول شد که دلیل این تعویق ها، اذاعه بود، چرا که اسرار اهل بیت علیهم السلام را فاش کردند. بنابراین تقیه در امور سیاسی بسیار اهمیت دارد و اگر چه که تقیه در برخی از جزیی ترین احکام نیز، راه یافته است، اما در مسائل سیاسی، بسی پر رنگ تر است.

کاظمی با اشاره به این که در مقابل حرمت اذاعه، وجوب کتمان را داریم، گفت: در روایات می بینیم که اهل بیت علیهم السلام در برابر اذاعه، بر روی کتمان تاکید داشته اند. به همین خاطر هم هست که بعضی، کسی مثل عمر بن حنظله که در باب ولایت فقیه، روایت نقل کرده است را متهم کرده اند، زیرا که او به نسبت برخی از راویان دیگر، تعداد کمتری روایت نقل کرده است. اما باید توجه داشت که دلیل این مسئله، آن بوده است که این شخص نمی توانسته دائما روایات سیاسی اهل بیت علیهم السلام را نقل کند، وگرنه دستگاه خلافت به او حساس می شد. حال در چنین فضایی که امامان معصوم علیهم السلام نمی توانستند سخن بگویند و اینگونه تحت فشار بودند، آن حضرات به چه نحو باید اختلاف خود با خط خلافت و نیز، ادعای خویش مبنی بر امامت مسلمین را بیان می کردند؟ همچنین، معارف ناب اهل بیت علیهم السلام چگونه باید منتقل می شد؟
هیات و روضه، بهترین امکان برای انتقال معارف و نکات سیاسی
عضو هیات علمی دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی پس از بیان این دو مقدمه، ابراز داشت: بهترین محفل و بستری که می‌شد این مطالب مهم را در آن انتقال داد، محفل عزا و روضه بود؛ چرا که مثلا گفته می شد دل جعفر بن محمد علیه السلام برای جدّ شهیدش سوخته و به همین خاطر، مجلسی بر پا کرده و گریه می کند. در واقع، آن جایی که موضوعی مستقیما رنگ و بوی حکومتی به خود نمی گرفت، اهل بیت علیهم السلام راحت تر می توانستند به اقدامات سیاسی بپردازند. علاوه بر برگزاری هیات و مجلس عزاداری، خمس هم یکی از مواردی بود که قابلیت مناسبی برای فعالیت های سیاسی داشت و در عین حال چندان مانند زکات، زیر ذره بین دستگاه خلافت نبود و نمی توانست دستاویز محکمی برای خلفای جور باشد. البته باید توجه نمود که آنقدر جوّ فشار و اختناق شدید بود که گاهی خلافت حتی به این موارد هم، حساس شده و سخت گیری می کرد.

دکتر کاظمی اظهار کرد: دشمنان اهل بیت علیهم السلام پس از آنکه اسرای کربلا را به شام بردند، ابتدا جشن گرفته و به شادی پرداختند، اما بعد از روشنگری های امام سجاد علیه‌السلام و حضرت زینب سلام الله علیها، ورق به گونه ای برگشت که یزید ناچار شد سه روز عزای عمومی اعلام کند و خاندان امام حسین علیه السلام را نیز، با احترام بازگرداند. اهل بیت علیهم السلام در این جریان به نحوی عمل کردند که دستگاه خلافت طی چند سال به این نتیجه رسید که عجب غلطی کرده است؛ در نتیجه تلاش گسترده ای را شروع کرد تا این ننگ را پاک کند.

معاذ الله گفتند حسین علیه‌السلام تحلیل درستی نداشته است و مشورت و نهی نخبگان را هم سرلوحه کار خود قرار نداده است. گفتند خود شیعیان، امام حسین علیه السلام را کشته اند و دعوایی داخلی بوده است. سعی کردند نام عقلا و بزرگان عصر سیدالشهدا علیه‌السلام را سیاهه کرده و مدعی شوند یزید مورد تایید همه آن ها بوده است و امام حسین علیه السلام در مخالفت با خلیفه، تنها و منفرد بوده است. ایده آلِ جریان خلافت این بود که ماجرای کربلا به مرور از یادها برود. اما اهل بیت علیهم السلام با تاسیس مجالس عزا و برپایی روضه، دقیقا جلوی این انحراف خطرناک را گرفتند. نباید از نظر دور داشت که مطالب بسیاری را که در حالت عادی و استدلالی نمی توان به سادگی بیان کرد، می توان در روضه منتقل نمود، چرا که عزاداری نوعی زبان مشترک بین انسان‌هاست. در واقع، مطالبی که ضمن روضه بیان می شود، سریع تر بر جان مخاطب می نشیند.

سیر تاریخی شکل‌گیری هیات و مجالس عزا توسط ائمه اطهار علیهم‌السلام
حجت الاسلام سیدمحمدصادق کاظمی با بیان اینکه مجلس روضه و عزاداری در یک سیر تاریخی توسط اهل بیت علیهم السلام پایه گذاری شده است گفت: این سیر با امام سجاد علیه السلام آغاز می‌شود. طبیعتا در این زمان، جامعه چندان همراه نبود. البته نقل هایی داریم که در مدینه و کوفه عزاداری هایی شد و مردم گریه کردند. اما آنچه که حضرت زین العابدین علیه‌السلام بر آن تاکید داشت، عزاداری بنی هاشم بود. «لَمَّا قُتِلَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام لَبِسْنَ نِسَاءَ بَنِی هَاشِمٍ السَّوَادَ وَ الْمُسُوحَ وَ کُنَّ لَا یَشْتَکِینَ مِنْ حَرٍّ وَ لَا بَرْدٍ وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَعْمَلُ لَهُنَّ الطَّعَامَ لِلْمَأْتَمِ.» هنگامی که حسین بن علی علیهما السلام به شهادت رسید، زنان بنی هاشم لباس سیاه عزا پوشیدند و [هنگام عزاداری] اعتنایی به سرما و گرما نداشتند و علی بن حسین(ع) برای آنها غذا آماده می کرد تا عزاداری کنند. در روایات دیگری داریم که خود امام سجاد علیه السلام به محض دیدن آب یا غذا گریه می کردند و بر 
مصائب سیدالشهدا علیه‌السلام عزاداری می نمودند. پس مرحله اول شکل گیری هیات و عزاداری، با محوریت امام سجاد علیه السلام و بنی هاشم بوده است.

سخنران دومین پیش نشست همایش هیأت و آیین های مذهبی بیان کرد: مرحله بعدی شکل گیری هیات را می توان در دوران امام صادق علیه السلام دانست. در این مرحله، مجالس گسترده تر شد و امام صادق علیه السلام افراد دیگری را نیز به محفل عزا دعوت کرده و از شعرا می خواستند برای ایشان روضه بخوانند. برای سه شاعر مجزا و در سه مورد نقل شده است که آن حضرت فرمودند: «أَنْشِدْنِي فِي اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَم» شعری در مرثیه امام حسین علیه السلام برایم بخوان. در یکی از این روایات، راوی چنین نقل کرده است: « قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَا أَبَا هَارُونَ أَنْشِدْنِي فِي اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَأَنْشَدْتُهُ قَالَ فَقَالَ لِي أَنْشِدْنِي كَمَا يُنْشِدُونَ يَعْنِي بِالرِّقَّةِ » امام صادق عليه السّلام به من فرمود: اى ابو هارون، براى من در مرثيۀ حسين عليه السّلام شعر بخوان. من شروع به خواندن كردم. فرمود: آن گونه كه براى خود مى‌خوانيد، يعنى به صورت رقت آور بخوان. لذا می بینیم که امام صادق علیه السلام از آن شاعر می خواهند که لحن خود را تغییر دهد و در واقع، آن حضرت درحال تربیت مداح هستند. جالب است که در یک مورد، صدای شیون زنان پس از شنیدن روضه از پشت پرده بلند شد و سربازان به همین خاطر، درِ خانه را زدند و از ماجرا جویا شدند. امام صادق علیه السلام نیز آنان را به نحوی دست به سر کردند. هم حساسیت عجیب عوامل خلافت و هم، نوع پاسخ امام صادق علیه السلام به آنان، نشان دهنده سیاسی بودن روضه های اهل بیت علیهم السلام و انتقال نکات سیاسی در آن روضه ها است.
 

دکتر کاظمی ادامه داد: کارکرد سیاسی هیات در دوران امام رضا علیه السلام به خوبی خود را نشان می دهد و می توان این دوران را، مرحله بعدی شکل گیری هیات دانست. وجه تمایز این مرحله آن بود که امام رضا علیه السلام به واسطه روضه، مهم ترین نکات سیاسی را به صورت صریح بیان نموده و به نوعی، خفقان حاکم تا آن زمان را شکستند. دعبل خزاعی نزد آن حضرت آمده و شعری را به صورت عمومی خواند که محتوای روضه داشت. اما در ضمن این شعر حزن انگیز، صریح ترین انتقادات را نسبت به اصحاب سقیفه و جریان خلافت بیان نمود و در انتها، از امام رضا علیه السلام صله دریافت کرده و توسط آن حضرت، تشویق شد. این در حالی است که چه بسا امام رضا علیه السلام در شرایطی غیر از روضه و مجلس عزاداری، نمی توانستند از ظلم سقیفه بگویند. برخی از ابیات قصیده تائیه دعبل بدین شرح است: وَ مَا سَهَّلَتْ تِلْكَ الْمَذَاهِبُ فِيهِمْ‌؛ عَلَى النَّاسِ إِلَّا بَيْعَةَ الْفَلَتَاتِ؛ وَ مَا قِيلَ أَصْحَابُ السَّقِيفَةِ جَهْرَةً؛ بِدَعْوَى تُرَاثٍ فِي الضَّلَالِ بَنَاتٍ‌؛ وَ لَوْ قَلَّدُوا الْمُوصَى إِلَيْهِ أُمُورَهَا؛ لَزُمَّتْ بِمَأْمُونٍ عَلَى الْعَثَرَاتِ.

هیات در طول تاریخ سیاسی نشد، بلکه از ابتدا سیاسی تاسیس شد
وی افزود: هیات در طول تاریخ سیاسی نشد، بلکه از ابتدا توسط ائمه اطهار علیهم السلام سیاسی تاسیس شد و در واقع، آن حضرات دشوارترین و حساس‌ترین مسائل سیاسی را در روضه بیان می فرمودند. به تعبیر امروزی، یک آمیختگی بین هنر و رسانه بود که اولا به دل می نشست و ثانیا، چندان توسط دشمنان اهل بیت علیهم السلام قابل رهگیری سیاسی نبود. اما چنانچه بخواهیم نسبت هیات و سیاست را در تاریخ معاصر بررسی نماییم، باید بگوییم هیات همواره بستری برای فعالیت های مهم انقلابی محسوب شده است. لذا در طول تاریخ، هر گاه شیعه حکومت را به دست گرفته است، روضه قوت گرفته و هر گاه غیر شیعه حکومت یافته است، روضه یکی از محل های جدی دعوا بوده است! محرم گذشته شیعیان آذربایجان برای برپایی روضه، درگیر بودند؛ هنوز در عربستان، بر سر برگزاری مجالس عزاداری اهل بیت علیهم السلام، درگیری وجود دارد. در تاریخ ایران نیز، پهلوی اول مستقیما با عزاداری اهل بیت علیهم السلام درافتاد و به کلی سعی داشت ممانعت کند که موفق نشد. لذا در دوره پهلوی دوم، مسیر دیگری در پیش گرفته شد و با وضع دستورالعمل هایی، سعی داشتند مجالس عزای امام حسین علیه السلام را محدود سازند و دقیقا تعیین کنند که در این مجالس، چه گفته شود و چه گفته نشود! 
حجت الاسلام دکتر کاظمی، نقش بسیج کنندگی برای فعالیت های سیاسی، محلی برای برگزاری منظم تجمعات سیاسی و در نهایت، استمرار انتقال شفاهی اعتقادات و فرهنگ سیاسی را، سه کارکرد اصلی هیات در عرصه سیاسی برشمرده و ابراز داشت: چه در مشروطه و چه در زمان انقلاب اسلامی، هر موقع می خواستند تجمعی را رقم بزنند، از خاصیت تهییج عواطف در هیات و مجالس روضه استفاده می‌کردند. همچنین، هیات بستری فراهم می سازد تا بتوان به طور منظم، افراد را گرد هم آورد. به همین جهت است که فرمود: «مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى» کسی که بگرید و بگریاند. بنابراین اهل بیت علیهم السلام، روضه را از ابتدا دسته جمعی تاسیس نمودند. در صورتی که یک جریان سیاسی مگر چند مرتبه می تواند افراد را جمع کند و در هر مرتبه، چند نفر را گرد هم می آورد؟ اما درباره کارکرد سوم نیز باید گفت، هیئات و روضه ها می توانند نوعی پیوستگی بین نسلی ایجاد کنند و همین استمرار انتقال مفاهیم، ارزش ها و باورهاست که می تواند مکتب بسازد. دلیل حفظ مکتب تشیع در طول تاریخ، پیوستگی نسلی آن است که در روضه ها شکل گرفته است.

هیات محلی برای بسیج سیاسی و تقویت روحیه انقلابی
عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق علیه السلام گفت: در دوران مشروطه، نام وعاظ، سلطان المتکلمین، سلطان المحققین و... را زیاد می شنویم. به این علت که منبرها، محل بسیج سیاسی مردم بوده است. شیخ فضل الله نوری در تجمعات حرم و در روضه ها توانست سخن خود را بگوید. کسروی نیز به طور خاص، روی روضه های فاطمیه دست گذاشته و آن را در تحولات سیاسی آن ایام، بسیار اثرگذار دانسته است. یا ملک المورخین نقل کرده است که نقش هیات ها پر رنگ شده و فعالیت های آقای بهبهانی نیز اوج گرفت، لذا دسته های عزاداری آن سال ممنوع اعلام شد. در انقلاب اسلامی نیز، نقش آفرینی سیاسی هیات و آیین های مذهبی، کاملا مشهود است. امام خمینی رحمه الله علیه دستور داده بودند به صورت ثابت و هفتگی، روضه ها بر قرار شود و محرم و فاطمیه نیز، اوج اثرگذاری سیاسی بود، لذا ساواک هم بسیار به این مسئله حساسیت نشان می داد.

دکتر کاظمی در انتهای سخنان خود، با ذکر برخی از مهم ترین ثمرات سیاسی هیات ها، مانند ایجاد و تقویت روحیه انقلابی، استکبارستیزی و حمایت از مستضعفین، مسئله ولایت پذیری و بی تفاوت نبودن نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی، به جریان فلسطین اشاره نموده و بیان داشت: از جمله نتایج و ثمرات برگزاری هیات و روضه، افزایش روحیه سلحشوری و علاقه به ایستادگی مقابل ظالم است؛ لذا امروز مسئله فلسطین و غزه بسیار اهمیت یافته و قشر مذهبی و هیاتی ما را شدیدا به واکنش وا می دارد.






فایل کتاب چکیده مقالات

برای دانلود فایل روی عنوان بالا کلیک کنید
فایل کتاب چکیده مقالات اولین همایش علمی هیأت و آیین‌های مذهبی

پوستر همایش

© کلیه حقوق این وب سایت محفوظ می باشد .
طراحی و پیاده سازی شده توسط : همایش نگار ( ویرایش 10.0.6)